Iğdır şehir merkezine yaklaşık 15 ila 30 kilometre (kaynağa ve rotaya bağlı olarak) mesafede, merkeze bağlı Harmandöven (Kervansaray) köyünde yer alan Ejder Kervansarayı, bölgenin en önemli tarihi yapılarından biridir. Yörede Harmandöven Hanı, Iğdır Kervansarayı veya Zor Köy Kervansarayı isimleriyle de bilinmektedir.
Konum ve Tarihi Önemi
Kervansaray, yüzyıllar boyunca doğu ile batı arasındaki ticari ve kültürel akışı sağlayan tarihi İpek Yolu’nun Batum-Tebriz tali güzergâhı üzerinde inşa edilmiştir. Dönemin zorlu ulaşım koşullarında, kervanların, tüccarların ve yolcuların hem dinlenmesi hem de olası saldırılara karşı güvende olması amacıyla stratejik bir "konaklama ve güvenlik" noktası olarak işlev görmüştür.
Tarihçe ve Köken
Yapının üzerinde günümüze ulaşan herhangi bir kitabe (yazıt) veya vakfiye bulunmamaktadır. Bu nedenle yapım yılı tam olarak bilinmese de sanat tarihçileri ve uzmanlar, yapının mimari formuna, taş işçiliğine ve süsleme programına dayanarak kervansarayı 12. yüzyılın sonları veya 13. yüzyılın başlarına (Anadolu Selçuklu Devleti'nin son dönemleri ile İlhanlı etkisinin görüldüğü yıllara) tarihlendirmektedir. Kervansarayın, dönemin bölge yöneticisi olan Sürmari Emiri Şerafettin Ejder Bey tarafından yaptırıldığı kabul edilmekte olup, yapı bugünkü bilinen adını da bu beyden almaktadır.
Mimari Özellikleri
Ejder Kervansarayı, klasik Selçuklu kervansaray mimarisinin etkileyici ve nadir formlarından birini yansıtır:
Plan ve Dış Görünüm: Dikdörtgen bir plan şemasına sahip olan yapı, Anadolu'daki tamamen kapalı (avlusuz) kervansarayların nadir ve en güzel örneklerinden biridir. Dış cephesi kulelerle desteklenmiş olup, dışarıdan bakıldığında dönemin güvenlik ihtiyaçlarını yansıtan "kalevari" (kaleye benzer) sağlam ve korunaklı bir görünüme sahiptir.
İç Yapı: Tamamen kesme taştan inşa edilmiştir. Girişte üç odalı bir bölüm yer alır ve hanın ana kısmı, arka tarafa uzanan üç sahınlı (nefli) kapalı hol sisteminden oluşur.
Taç Kapı ve Süslemeler: Kervansarayın dış cephesi genel olarak son derece sade ve monotondur; ancak Giriş Portalı (Taç Kapı) bu sadeliği kırar. Bütün sanatsal işçilik bu sivri kemerli kapıda toplanmıştır. Kapı bordürleri üzerinde, oyma ve kabartma tekniğiyle taşa işlenmiş sekiz ve on iki kollu yıldızlardan oluşan yoğun geometrik desenler yer alır. Bu detaylar, Selçuklu taş işçiliğinin tipik ve zarif yansımalarıdır.
Günümüzdeki Durumu
Yüzyıllar boyunca doğa olayları ve bakımsızlık nedeniyle yıpranan, özellikle orta nefinin (çatısının) büyük bir kısmı tamamen çöken kervansaray, yakın geçmişte yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Ancak yapı, aslına uygun bir proje ile Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirilmiştir. Günümüzde erişilebilir durumda olup, Iğdır'ın kültür turizmindeki en kıymetli duraklarından biri olarak ziyarete açıktır.